زوال خورشيد جايز است ، و اين گفتهء احمد حنبل است . » ( 1 ) نووى در شرح « صحيح » مسلم پس از نوشتن احاديثى كه در اين موضوع هست مىگويد : مالك و ابو حنيفه و شافعى و توده اى از علما از اصحاب و تابعان و نسلهاى بعد از ايشان گفته‌اند كه خواندن نماز جمعه ، فقط پس از زوال خورشيد جايز است ، و هيچ كس جز احمد بن حنبل و اسحاق نظرى بر خلاف اين عقيده نداده است و فقط اين دو نفر خواندنش را پيش از زوال خورشيد جايز شمرده‌اند . قاضى مىگويد : در اين موضوع چيزهائى از اصحاب روايت شده است كه هيچ يك از آنها درست نيست مگر آنچه مورد اتفاق عامه است ( 2 ) . » قسطلانى مىگويد : اين عقيدهء عموم دانشمندان است ، و احمد بن حنبل عقيده دارد كه اگر پيش از زوال خورشيد خوانده شود ، درست است به استناد روايات ثابت نشده اى كه مىگويد ابو بكر و عمر و عثمان - رضى اللَّه عنهم - نماز جمعه را پيش از زوال خورشيد مىخوانده‌اند . ( 3 ) طرق روائىيى كه احمد بن حنبل به آنها استناد كرده ، به عبد اللَّه بن سيدان سلمى منتهى مىشود و حديثشناسان اين طرق روائى را به علت وجود عبد اللَّه بن سيدان ، بىارزش و بىاعتبار خوانده‌اند . زيلعى در « نصب الرايه » مىنويسد : « آن ، حديثى ضعيف است » ( 4 ) و نووى در كتاب « خلاصه » مىگويد : « بر ضعف عبد اللَّه بن سيدان اتفاق نظر هست » و ابن حجر در « فتح البارى » مىنويسد : « او تابعى بزرگى است ، لكن به عادل بودن شناخته نشده است » ( 5 ) ابن عدى مىگويد : « شبه مجهول است » بخارى مىگويد : « حديثى كه وى روايت كرده با روايت ديگران تأييد نگشته ، بلكه روايات ديگرى كه محكمتر از آن مىباشد با آن ناسازگار است » آنگاه رواياتى مىآورد با سندهاى درست و متين حاكى از اين كه ابو بكر و عمر و على ، بر خلاف آنچه عبد اللَّه بن سيدان روايت مىكند عمل مىكرده‌اند .

--> ( 1 ) - البداية 1 / 152 . ( 2 ) - هامش ارشاد السارى 4 / 162 . ( 3 ) - ارشاد السارى 2 / 164 . ( 4 ) . 2 / 196 . ( 5 ) . 2 / 309 .